![]() |
| Hiệp định khung về kinh tế số (DEFA) tạo điều kiện thúc đẩy thương mại điện tử xuyên biên giới và mở rộng cơ hội kinh doanh cho doanh nghiệp trong khu vực. |
Phóng viên: Ngày 14/11/2026, ASEAN đã chính thức ký kết Hiệp định khung về kinh tế số (DEFA), hướng tới hình thành một không gian kinh tế số có tính kết nối và liên thông cao hơn giữa các quốc gia thành viên. Từ góc độ thương mại điện tử và hoạt động kinh doanh, ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa của DEFA đối với tiến trình hội nhập kinh tế số ASEAN? Những thay đổi quan trọng nào mà hiệp định này có thể mang lại cho môi trường kinh doanh, thương mại và đầu tư trong khu vực?
|
Ông Nguyễn Thanh Vân: DEFA là hiệp định độc lập đầu tiên của ASEAN dành riêng cho kinh tế số và có tính ràng buộc pháp lý. Theo tôi, ý nghĩa lớn nhất là hợp tác kinh tế số trong khu vực chuyển từ định hướng sang cam kết cụ thể, với các quy tắc chung về thương mại số, luân chuyển dữ liệu xuyên biên giới, thanh toán điện tử, an ninh mạng và cả trí tuệ nhân tạo. Hiệp định dự kiến có hiệu lực sau 180 ngày kể từ ngày ký, thay thế Hiệp định Thương mại điện tử ASEAN năm 2019.
Với môi trường kinh doanh, thay đổi quan trọng nhất là doanh nghiệp sẽ có một “luật chơi” chung, minh bạch và dễ dự đoán hơn khi bán hàng, thanh toán và chuyển dữ liệu giữa các nước. Khi quy tắc thống nhất, chi phí tuân thủ giảm, rào cản kỹ thuật giảm, dòng thương mại và đầu tư vào lĩnh vực số sẽ thuận lợi hơn. Các nhà hoạch định chính sách trong khu vực kỳ vọng kinh tế số ASEAN có thể đạt quy mô khoảng 2.000 tỷ USD vào năm 2030 nếu triển khai thành công.
Từ góc độ Hiệp hội, tôi muốn nhấn mạnh một điều: hội nhập DEFA đồng nghĩa với việc chúng ta phải chuẩn hóa thương mại điện tử theo các nền kinh tế tiên tiến như Mỹ, Trung Quốc. Thực tế, thị trường đã đi trước khung pháp lý, khi các bạn Sseller trẻ Việt Nam đã và đang bán hàng trên khắp Đông Nam Á. Có thêm khung pháp lý này là rất tốt và rất cần thiết để bảo đảm an toàn cho cộng đồng Seller Việt Nam. Và cái chúng ta còn thiếu chính là một trung gian thanh toán bảo đảm an toàn cho cả người mua lẫn người bán.
Phóng viên: DEFA được kỳ vọng tạo thuận lợi cho thương mại điện tử xuyên biên giới, thanh toán số, luân chuyển dữ liệu và giao dịch điện tử giữa các quốc gia. Theo ông, những nội dung này sẽ mở ra cơ hội cụ thể nào cho doanh nghiệp Việt Nam trong việc tiếp cận thị trường ASEAN, mở rộng xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ? Đâu là những ngành hàng, lĩnh vực và mô hình kinh doanh có khả năng tận dụng tốt nhất những cơ hội từ hiệp định?
Ông Nguyễn Thanh Vân: Cơ hội cụ thể đầu tiên là doanh nghiệp được bán hàng sang các nước ASEAN trên cùng một nền tảng quy tắc: thanh toán số thuận lợi hơn, giao dịch điện tử được thừa nhận, dữ liệu luân chuyển có khuôn khổ rõ ràng. Với người bán, điều này nghĩa là ít phải “mò đường” từng thị trường hơn, và có cơ sở pháp lý để bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp.
Cơ hội thứ hai là vị thế mới của Việt Nam trong chuỗi cung ứng. Chúng ta tận dụng nguồn lực và công nghệ từ Trung Quốc, tối ưu chi phí, rồi dùng lực lượng bán hàng trẻ, giỏi nền tảng của mình để chinh phục thị trường khu vực.
Về ngành hàng và mô hình, theo quan sát của tôi, những nhóm có lợi thế rõ là hàng tiêu dùng, thời trang, gia dụng, phụ kiện, mỹ phẩm, thực phẩm đóng gói và hàng thủ công, cùng các dịch vụ số như thiết kế, nội dung, phần mềm. Về mô hình, đó là Seller bán xuyên biên giới trên các sàn, bán hàng qua livestream và mạng xã hội, và mô hình kết nối nguồn hàng từ chuỗi cung ứng Trung Quốc để phân phối sang các thị trường ASEAN. Điều kiện chung để các mô hình này đi được đường dài là thanh toán an toàn và niềm tin giữa hai bên giao dịch.
Phóng viên: Bên cạnh cơ hội mở rộng thị trường, việc hình thành không gian kinh tế số ASEAN có tính liên kết cao hơn cũng đồng nghĩa với cạnh tranh gay gắt hơn giữa các doanh nghiệp trong khu vực. Theo ông, doanh nghiệp Việt Nam hiện có những lợi thế và hạn chế gì khi tham gia sân chơi này? Đặc biệt, với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), đâu là những điểm nghẽn lớn nhất?
Ông Nguyễn Thanh Vân: Lợi thế lớn nhất của chúng ta là con người: lực lượng lao động trẻ, nhạy bén với công nghệ, thích nghi nhanh với nền tảng mới và đã có kinh nghiệm bán hàng thực chiến trên thị trường khu vực. Cộng với xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng và vị trí địa lý thuận lợi, Việt Nam có đủ điều kiện để trở thành trung tâm thương mại số quan trọng của khu vực.
Hạn chế lớn nhất, theo tôi, không nằm ở năng lực bán hàng mà nằm ở nền tảng niềm tin. Chúng ta còn thiếu cơ chế ký quỹ bảo đảm, thiếu định danh doanh nghiệp được luật hóa, còn phụ thuộc nhiều vào thanh toán tiền mặt khi nhận hàng và chưa có trung gian thanh toán đủ mạnh. Hệ quả là rủi ro dồn lên cả người mua lẫn người bán.
Với SME, điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở từng khâu riêng lẻ như công nghệ, vốn hay logistics, mà nằm ở câu hỏi: làm sao hợp tác được với các nhà sản xuất, doanh nghiệp lớn và có nguồn hàng tốt của Trung Quốc. Đây là việc khó nhất.
Cách tiếp cận của tôi là SME Việt Nam nên tìm cách “đứng trên vai người khổng lồ”, tức là bắt tay với những doanh nghiệp Trung Quốc có năng lực sản xuất và nguồn hàng chất lượng để tạo ra một liên minh bán hàng Việt - Trung. Trong liên minh đó, phía Trung Quốc có nguồn hàng, công nghệ và quy mô; phía Việt Nam có lực lượng bán hàng trẻ, am hiểu nền tảng và thị trường Đông Nam Á.
Nếu làm được điều này thì các điểm nghẽn còn lại như công nghệ, vốn, logistics, nhân lực, quản trị dữ liệu hay năng lực tổ chức kinh doanh đều có thể giải quyết được, vì chúng ta sẽ tận dụng được nguồn lực, công nghệ và chuỗi cung ứng sẵn có của đối tác lớn thay vì tự xoay xở từng khâu. Và đây cũng chính là lợi thế lớn nhất của Việt Nam đối với khu vực Đông Nam Á: khi liên minh được với các doanh nghiệp lớn của Trung Quốc và có trong tay những sản phẩm có khả năng bán hàng tốt, chúng ta có thể đi nhanh và đi xa hơn hẳn các đối thủ trong khu vực. Ngược lại, nếu không tìm được những đối tác đủ mạnh và đáng tin cậy, SME sẽ rất khó cạnh tranh trong một sân chơi ngày càng liên thông và khốc liệt hơn.
Phóng viên: Một vấn đề đặt ra là làm thế nào để doanh nghiệp Việt Nam không chỉ tận dụng các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới để đưa hàng hóa ra thị trường khu vực, mà còn từng bước làm chủ thương hiệu, dữ liệu khách hàng, hệ thống phân phối và gia tăng giá trị trong chuỗi kinh doanh số. Theo ông, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy và mô hình kinh doanh như thế nào để chuyển từ vị thế chủ yếu khai thác nền tảng sang chủ động tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị thương mại điện tử toàn cầu?
Ông Nguyễn Thanh Vân: Trước hết là thay đổi tư duy: từ “người bán trên sàn” sang “chủ sở hữu thương hiệu và khách hàng”. Nền tảng là kênh quan trọng để mở đường, nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì giá trị gia tăng và dữ liệu vẫn nằm ngoài tay doanh nghiệp.
Tôi cho rằng có ba việc cần làm song song. Một là xây thương hiệu và kênh bán hàng của riêng mình, như website, ứng dụng, cộng đồng khách hàng, để từng bước tích lũy dữ liệu khách hàng thuộc sở hữu của doanh nghiệp. Hai là chủ động xây hệ thống phân phối và hậu cần, từ nguồn hàng, kho vận đến chăm sóc sau bán, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một đối tác. Ba là tận dụng nguồn lực và công nghệ từ Trung Quốc để tối ưu chi phí, nhưng giữ phần giá trị cao ở khâu thương hiệu, thiết kế, vận hành và trải nghiệm khách hàng.
Một yếu tố nữa là uy tín số. Khi doanh nghiệp được định danh, có ký quỹ bảo đảm và dữ liệu giao dịch, vận chuyển rõ ràng, đó chính là “tấm hộ chiếu” để họ bán hàng được ở nhiều thị trường, và về lâu dài là cơ sở để các tổ chức tài chính đánh giá, hỗ trợ vốn. Bài học từ các mô hình như Alipay hay PayPal cho thấy: ai xây được niềm tin và an toàn cho giao dịch, người đó giữ được vị thế trong chuỗi giá trị.
Phóng viên: Để biến những cơ hội từ DEFA thành động lực tăng trưởng thực chất, Việt Nam cần có sự chuẩn bị đồng bộ từ thể chế, hạ tầng số, hệ thống thanh toán, logistics đến nguồn nhân lực và năng lực doanh nghiệp. Theo ông, trong giai đoạn 2027-2030, Việt Nam cần ưu tiên những nhóm giải pháp nào để vừa thực thi hiệu quả các cam kết của DEFA, vừa nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong khu vực? Ông có đề xuất gì đối với cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp để tận dụng tốt hơn cơ hội từ hiệp định này?
Ông Nguyễn Thanh Vân: Nếu phải chọn thứ tự ưu tiên, tôi xếp việc tạo dựng niềm tin lên hàng đầu, vì đó là vòng xoay quyết định của thương mại số. Trong giai đoạn 2027-2030, tôi đề xuất các nhóm giải pháp sau:
Về thể chế, sớm nội luật hóa các cam kết của DEFA; luật hóa cơ chế ký quỹ bảo đảm và định danh doanh nghiệp trên môi trường số, để mọi chủ thể bán hàng đều minh bạch và có trách nhiệm rõ ràng.
Về hệ thống thanh toán, phát triển trung gian thanh toán bảo đảm an toàn cho cả người mua và người bán; khuyến khích chuyển từ thanh toán tiền mặt khi nhận hàng sang thanh toán trước; từng bước kết nối thanh toán xuyên biên giới trong khu vực.
Về dữ liệu và logistics, gắn cơ chế ký quỹ với dữ liệu vận chuyển để có cơ chế phân xử tự động, giải quyết tranh chấp nhanh; đồng thời giảm chi phí và thời gian thông quan, hoàn hàng cho đơn hàng nhỏ xuyên biên giới.
Về nhân lực, đào tạo cộng đồng người bán (Seller) về pháp lý xuyên biên giới, tài chính, quản trị vận hành và xây dựng thương hiệu, tận dụng lợi thế lực lượng lao động trẻ.
Đối với cơ quan quản lý nhà nước, tôi đề xuất sớm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý trong thời gian hiệp định chuẩn bị có hiệu lực; cân nhắc cơ chế thí điểm cho mô hình trung gian thanh toán gắn ký quỹ để rút kinh nghiệm trước khi nhân rộng; và tăng cường đối thoại thường xuyên với hiệp hội, doanh nghiệp để chính sách sát thực tế.
Đối với cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) và các cộng đồng người bán, cần chủ động chuẩn hóa pháp nhân, định danh và minh bạch hoạt động; đầu tư xây dựng thương hiệu và dữ liệu khách hàng riêng; và liên kết với nhau qua hiệp hội để chia sẻ kinh nghiệm, nguồn lực, tăng sức cạnh tranh chung. Về phần mình, VGEA sẵn sàng đóng vai trò cầu nối giữa cơ quan quản lý và cộng đồng Seller Việt Nam trong quá trình này.
Tôi tin rằng DEFA là cơ hội, nhưng cơ hội chỉ trở thành lợi thế khi Việt Nam xây được nền tảng niềm tin vững chắc, để người tiêu dùng yên tâm và cộng đồng Seller Việt đủ sức cạnh tranh trên thị trường khu vực.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!
| Hiệp định khung về kinh tế số ASEAN (DEFA) là hiệp định độc lập đầu tiên của ASEAN dành riêng cho lĩnh vực kinh tế số, hướng tới xây dựng một thị trường số khu vực có tính kết nối và liên thông cao hơn. Hiệp định tập trung vào các lĩnh vực như thương mại số, thương mại điện tử xuyên biên giới, thanh toán điện tử, luân chuyển dữ liệu, định danh số, an ninh mạng và hợp tác công nghệ mới. DEFA được kỳ vọng góp phần giảm rào cản giao dịch, tạo thuận lợi cho hoạt động kinh doanh xuyên biên giới, mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường và thúc đẩy kinh tế số ASEAN phát triển, với mục tiêu tiềm năng đạt quy mô 2.000 tỷ USD vào năm 2030. |




