Làn sóng IPO thứ ba và lịch sử các đợt huy động vốn trên thị trường chứng khoán Việt Nam

HDBank – đại diện nhóm ngân hàng tư nhân lên sàn giai đoạn 2016–2018.

Lịch sử IPO, niêm yết và cổ phần hóa: Nhìn lại để rút bài học

Trong hơn hai thập kỷ phát triển, thị trường chứng khoán Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn huy động vốn khác nhau, trong đó IPO, niêm yết và cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò trung tâm trong việc mở rộng quy mô thị trường. Tuy nhiên, lịch sử cũng cho thấy, IPO không phải lúc nào cũng phát huy đầy đủ vai trò của một kênh dẫn vốn bền vững.

Làn sóng IPO đầu tiên hình thành trong giai đoạn 2007–2009, gắn với sự kiện Việt Nam gia nhập WTO và quá trình đẩy mạnh cổ phần hóa. Đây là thời kỳ thị trường chứng khoán thực sự "mở cửa" cho vốn, với số lượng doanh nghiệp IPO tăng nhanh trên nhiều lĩnh vực. Các đợt chào bán xuất hiện dày đặc, góp phần mở rộng nhanh quy mô thị trường và thu hút sự quan tâm rộng rãi của công chúng đầu tư.

Thành tựu lớn nhất của giai đoạn này là việc đặt nền móng cho thị trường cổ phiếu, đưa chứng khoán trở thành một kênh huy động vốn chính thức của nền kinh tế. Tuy nhiên, cấu trúc thị trường khi đó còn non trẻ, dòng tiền chủ yếu đến từ nhà đầu tư cá nhân trong nước, trong khi khung pháp lý, chuẩn mực công bố thông tin và chất lượng quản trị doanh nghiệp còn hạn chế. IPO mang nặng tính thời điểm, phụ thuộc nhiều vào tâm lý thị trường hơn là chất lượng nội tại của doanh nghiệp.

Khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 nhanh chóng bộc lộ những điểm yếu này, khiến hoạt động IPO chững lại và cho thấy thị trường chưa đủ chiều sâu để duy trì huy động vốn trong điều kiện bất lợi.

Làn sóng IPO thứ hai chỉ thực sự rõ nét từ năm 2016 và đạt đỉnh trong giai đoạn 2017–2018. Thị trường ghi nhận sự tham gia của nhiều doanh nghiệp tư nhân quy mô lớn, cùng các thương vụ cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước có giá trị cao. Theo BSC Research, năm 2018 là cột mốc khi tổng giá trị IPO đạt hơn 73.500 tỷ đồng, tương đương khoảng 2,4% vốn hóa toàn thị trường, phản ánh mức độ mở rộng nhanh của quy mô huy động vốn.

Lịch sử các làn sóng IPO, niêm yết và cổ phần hóa giai đoạn 2000–2024: Làn sóng thứ ba đã bắt đầu.

So với chu kỳ đầu, chất lượng hàng hóa và thanh khoản trong giai đoạn này được cải thiện, đồng thời dòng tiền tổ chức và nhà đầu tư nước ngoài hiện diện rõ nét hơn. Tuy vậy, IPO vẫn gắn chặt với các pha tăng giá mạnh của thị trường. Khi điều kiện tài chính đảo chiều sau năm 2018, hoạt động niêm yết mới nhanh chóng trầm lắng.

Khoảng trũng 2019–2024 vì thế mang ý nghĩa như một giai đoạn "lọc" tự nhiên. IPO không biến mất, nhưng nhường vai trò dẫn dắt cho các hình thức huy động vốn khác. Nhìn lại hai làn sóng trước, bài học cốt lõi là IPO chỉ phát huy hiệu quả khi thị trường có đủ chiều sâu và khi nó được đặt trong chiến lược vốn dài hạn của doanh nghiệp, thay vì là điểm kết thúc của quá trình huy động vốn.

Làn sóng IPO thứ ba: Sự trở lại mang tính cấu trúc

Theo đánh giá của nhóm phân tích, làn sóng IPO thứ ba dự kiến khởi phát từ năm 2025 và kéo dài sang giai đoạn 2026–2027, nhưng không còn vận hành thuần túy theo chu kỳ, mà gắn với những thay đổi mang tính cấu trúc của thị trường vốn Việt Nam.

Việc thị trường bước vào chu kỳ tăng giá thứ năm, cùng định hướng tăng trưởng cao từ năm 2026, kỳ vọng nâng hạng và nhu cầu vốn trung – dài hạn gia tăng mạnh, đang tạo ra nền tảng thuận lợi hơn cho IPO, không chỉ về mặt thời điểm mà cả về khả năng hấp thụ vốn của thị trường.

Nếu trong các chu kỳ trước, IPO chủ yếu vận hành theo tính "thuận chu kỳ", thì trong giai đoạn tới, IPO được đặt trong một bức tranh rộng hơn của thị trường vốn. Nhu cầu vốn cho hạ tầng, chuyển đổi năng lượng và mở rộng khu vực kinh tế tư nhân đang bộc lộ rõ giới hạn của mô hình tăng trưởng phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng, buộc nền kinh tế phải mở rộng vai trò của kênh vốn chủ sở hữu.

Trong bối cảnh đó, IPO không còn được nhìn nhận như một sự kiện đơn lẻ, mà trở thành phép thử đối với năng lực hấp thụ vốn của thị trường. Theo BSC Research, điểm khác biệt của làn sóng IPO thứ ba không nằm ở quy mô tuyệt đối của từng thương vụ, mà ở khả năng duy trì thanh khoản sau IPO và tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp tục huy động vốn trong các giai đoạn tiếp theo.

Việc thị trường có thể tiếp nhận hiệu quả các doanh nghiệp niêm yết mới, đồng thời phân bổ dòng vốn một cách hợp lý, sẽ phản ánh mức độ trưởng thành của thị trường vốn. Ở góc độ này, làn sóng IPO thứ ba mang ý nghĩa như một bước chuyển từ mở rộng quy mô sang nâng cao chất lượng huy động vốn.

Định hướng giai đoạn tới: IPO trong kiến trúc mới của thị trường vốn

Trong giai đoạn 2026–2027, IPO được BSC Research đánh giá sẽ giữ vai trò ngày càng quan trọng trong cấu trúc thị trường vốn Việt Nam. Thị trường cổ phiếu – với IPO là điểm khởi đầu – sẽ trở thành kênh cung ứng vốn chủ sở hữu trung và dài hạn, qua đó giảm áp lực cho hệ thống ngân hàng và nâng cao tính bền vững của cấu trúc tài chính toàn nền kinh tế.

Các thương vụ tiềm năng, đáng chú ý trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong thời gian tới.

Một thay đổi quan trọng là IPO không còn được coi là "điểm đến" cuối cùng của doanh nghiệp. Việc lên sàn mở ra khả năng tiếp cận các nguồn vốn tiếp theo thông qua tăng vốn, phát hành riêng lẻ cho nhà đầu tư chiến lược và nâng cao mức độ kết nối với các định chế tài chính trong và ngoài nước. Theo cách tiếp cận này, IPO trở thành mắt xích đầu tiên trong một chuỗi huy động vốn dài hạn.

Yếu tố nâng hạng thị trường được BSC Research đánh giá là mang tính bản lề. Việc FTSE Russell chấp thuận nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp từ tháng 10/2025 không chỉ mở ra cơ hội thu hút dòng vốn ngoại quy mô lớn, mà còn làm thay đổi cấu trúc nhà đầu tư. Tỷ trọng vốn dài hạn và vốn thụ động gia tăng sẽ kéo theo yêu cầu cao hơn về quy mô, thanh khoản và mức độ minh bạch của các doanh nghiệp niêm yết mới.

Trong bối cảnh đó, sự phân hóa giữa các doanh nghiệp IPO sẽ trở nên rõ nét hơn. Khi IPO không còn được "bảo chứng" bởi xu hướng tăng chung của thị trường, chất lượng doanh nghiệp, hiệu quả sử dụng vốn và năng lực quản trị sẽ trở thành yếu tố quyết định khả năng thành công sau niêm yết.

Ở góc độ dài hạn, làn sóng IPO thứ ba phản ánh mức độ vận hành đồng bộ của toàn bộ hệ sinh thái thị trường vốn, từ khung pháp lý, hạ tầng giao dịch đến cơ sở nhà đầu tư. IPO trong giai đoạn tới vì thế cần được nhìn nhận như một quá trình tích lũy năng lực, thay vì kỳ vọng tạo ra các đỉnh huy động vốn mang tính thời điểm.