Hoàn thiện chính sách BHXH cho tài xế công nghệ, lao động làm độc lập trên nền tảng số

Trước đề xuất mở rộng bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc đối với nhóm tài xế công nghệ và lao động làm việc độc lập trên nền tảng số, vấn đề xác định quan hệ lao động và trách nhiệm bảo đảm quyền lợi an sinh đang nhận được sự quan tâm.

Theo Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường (Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội), cần nhìn nhận đúng bản chất công việc và mức độ phụ thuộc của người lao động vào nền tảng để xây dựng cơ chế tham gia BHXH phù hợp.

- Thưa luật sư, ông đánh giá thế nào về vấn đề an sinh xã hội đối với lao động tự do và tài xế công nghệ hiện nay?

Sự phát triển của kinh tế số đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc thị trường lao động. Bên cạnh mô hình việc làm truyền thống, ngày càng có nhiều người kiếm sống bằng những công việc linh hoạt, không có nơi làm việc cố định, không làm việc theo giờ hành chính và không nhất thiết ký hợp đồng lao động theo cách thức thông thường.

Tài xế công nghệ, người giao hàng, người làm việc tự do, lao động thời vụ trong lĩnh vực dịch vụ, thương mại và du lịch là những ví dụ điển hình.

Mô hình này tạo ra nhiều cơ hội việc làm, giúp người lao động chủ động về thời gian, tận dụng phương tiện và năng lực cá nhân để tạo thu nhập. Tuy nhiên, tính linh hoạt của việc làm không đồng nghĩa với việc người lao động có thể tự bảo đảm an toàn tài chính trước mọi rủi ro trong cuộc sống.

Một tài xế công nghệ có thể làm việc nhiều giờ mỗi ngày, thường xuyên tham gia giao thông, chịu áp lực về thời gian, chi phí nhiên liệu, khấu hao phương tiện và biến động đơn hàng. Khi gặp tai nạn, mắc bệnh phải nghỉ làm hoặc không còn đủ sức khỏe để tiếp tục công việc, nguồn thu nhập của họ có thể bị gián đoạn ngay lập tức.

Về lâu dài, nếu không tích lũy được thời gian tham gia BHXH, họ còn có nguy cơ thiếu nguồn thu nhập ổn định khi về già. Theo tôi, cần nhìn nhận đây không chỉ là câu chuyện đóng bảo hiểm của từng cá nhân mà còn là vấn đề công bằng xã hội, chất lượng việc làm và trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường lao động.

- Thưa luật sư, nếu người lao động làm việc thường xuyên cho một nền tảng công nghệ nhưng được xác định là đối tác độc lập, liệu có phát sinh khoảng trống pháp lý về trách nhiệm bảo đảm an sinh xã hội hay không?

Theo tôi, đây là vấn đề cần được nghiên cứu một cách nghiêm túc trong quá trình hoàn thiện pháp luật.

Mô hình lao động trên nền tảng số có những đặc điểm khác với quan hệ lao động truyền thống. Người lao động có thể tự lựa chọn thời gian hoạt động, nhưng giá dịch vụ, việc phân phối đơn hàng, cơ chế đánh giá, thưởng, khấu trừ hoặc khóa tài khoản có thể chịu ảnh hưởng đáng kể từ thuật toán và quy chế của nền tảng. Vì vậy, cần tránh hai cách tiếp cận cực đoan.

Thứ nhất, không thể coi mọi tài xế công nghệ đều là người lao động độc lập chỉ vì hợp đồng ghi nhận họ là đối tác. Nếu trên thực tế có đầy đủ dấu hiệu của quan hệ lao động thì phải áp dụng pháp luật theo đúng bản chất quan hệ đó.

Thứ hai, không thể mặc nhiên áp dụng toàn bộ cơ chế BHXH dành cho người lao động làm việc theo hợp đồng lao động truyền thống đối với mọi người sử dụng nền tảng, bất kể thời gian hoạt động, mức thu nhập và mức độ độc lập của họ.

Một người chạy xe công nghệ toàn thời gian, có thu nhập chủ yếu từ một nền tảng và phụ thuộc đáng kể vào cơ chế điều phối của nền tảng có hoàn cảnh khác với một người chỉ chạy xe vài giờ mỗi tuần để kiếm thêm thu nhập.

Người vừa làm công việc chính tại doanh nghiệp, vừa nhận thêm đơn hàng trên ứng dụng cũng có những vấn đề khác về xác định căn cứ đóng và phối hợp dữ liệu bảo hiểm. Nếu chỉ lựa chọn giữa hai phương án là bắt buộc đóng theo mô hình truyền thống hoặc để người lao động hoàn toàn tự lo liệu, chính sách có thể chưa đáp ứng được đặc điểm đa dạng của thị trường lao động hiện đại.

Do đó, cần nghiên cứu một cơ chế pháp lý phù hợp cho lao động trên nền tảng số, trong đó xác định rõ nhóm đối tượng, điều kiện tham gia, căn cứ tính đóng, tỷ lệ đóng, trách nhiệm của nền tảng và cơ chế bảo vệ quyền lợi.

Xin cảm ơn luật sư về những chia sẻ!