Hoàn thiện thể chế, chính sách tài chính - ngân sách, đầu tư và doanh nghiệp

Nguyễn Thị Quỳnh Chi

Vụ Pháp chế - Bộ Tài chính

Email: [email protected]

HOÀN THIỆN THỂ CHẾ, TẠO NỀN TẢNG CHO PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Thời gian qua, công tác xây dựng thể chế luôn được Đảng, Nhà nước đặc biệt quan tâm, chỉ đạo thực hiện, trong đó chủ trương định hướng tiếp tục đổi mới tư duy xây dựng pháp luật với cách tiếp cận mở, sáng tạo, mạnh dạn thí điểm đối với những vấn đề thực tiễn mới đặt ra; bảo đảm yêu cầu “Thể chế thông thoáng - Hạ tầng thông suốt - Quản trị thông minh”; kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, khơi dậy mọi tiềm năng và các nguồn lực đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình phát triển giàu mạnh, văn minh, thịnh vượng của dân tộc.

Giai đoạn 2021-2025, trong bối cảnh tình hình thế giới và khu vực diễn biến nhanh chóng, phức tạp, khó lường, dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự điều hành quyết liệt của Chính phủ và sự đồng lòng của toàn dân, Đất nước ta đã vượt qua nhiều khó khăn, thách thức, đạt được những thành tựu phát triển quan trọng, khá toàn diện. Kinh tế tiếp tục là điểm sáng với tăng trưởng duy trì ở mức khá cao; quy mô nền kinh tế không ngừng mở rộng, từ 346 tỷ USD năm 2020 lên hơn 514 tỷ USD năm 2025; các cân đối lớn được bảo đảm, lạm phát được kiểm soát, nợ công và bội chi ngân sách trong ngưỡng an toàn, góp phần củng cố nền tảng kinh tế vĩ mô. Trong những thành tựu chung đó, ngành Tài chính giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hoàn thiện thể chế tài chính - ngân sách, đầu tư, doanh nghiệp góp phần khơi thông nguồn lực cho phát triển.

Theo đó, trong giai đoạn 2021-2025, Bộ Tài chính đã chủ trì xây dựng và tham mưu, trình cấp có thẩm quyền ban hành và ban hành theo thẩm quyền 785 văn bản quy phạm pháp luật, trong đó đã trình Chính phủ trình Quốc hội thông qua 32 luật, nghị quyết của Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội; 168 nghị định và ban hành theo thẩm quyền 436 thông tư, tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cắt giảm thủ tục hành chính, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, góp phần cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, khuyến khích mạnh mẽ các thành phần kinh tế phát triển.

Năm 2025 và 2026 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi Trung ương ban hành nhiều nghị quyết chiến lược định hướng phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Bộ Tài chính đã chủ động tham mưu, tổ chức triển khai 7 nghị quyết lớn của Trung ương; đồng thời trực tiếp xây dựng, trình Quốc hội khối lượng lớn các dự án luật, nghị quyết có tác động sâu rộng đến nền kinh tế. Riêng trong năm 2025, Bộ Tài chính đã chủ trì trình Quốc hội 15 dự án luật, nghị quyết, tập trung vào các lĩnh vực then chốt như: thuế, ngân sách nhà nước (NSNN), quản lý nợ công, thị trường vốn, tài chính doanh nghiệp nhà nước, quản lý tài sản công và cơ chế đặc thù cho địa phương.

Các văn bản ban hành cơ bản đã bảo đảm phù hợp với các chủ trương của Đảng và Luật Tổ chức chính quyền địa phương, góp phần tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Tài chính. Trong đó, đã đặc biệt đã tháo gỡ, xử lý dứt điểm một số tồn tại, hạn chế phát sinh thời gian qua về sự tồn tại các tầng nấc trung gian, sự chưa rõ ràng trong phân định thẩm quyền, một số vướng mắc trong tổ chức thực thi tại cơ sở và cơ chế phối hợp hành chính.

Pháp luật về ngân sách nhà nước

Hệ thống pháp luật về NSNN và đầu tư công ngày càng được hoàn thiện, đã thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng, góp phần tạo hành lang pháp lý minh bạch, quản lý thống nhất nền tài chính quốc gia, nâng cao tính chủ động và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong việc quản lý và sử dụng NSNN, củng cố kỷ luật tài chính, sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả ngân sách và tài sản của Nhà nước, tăng tích lũy nhằm thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống nhân dân, bảo đảm quốc phòng, an ninh, đối ngoại, góp phần đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, giải quyết các vướng mắc thực tiễn; đồng thời tương thích với các điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên.

Luật NSNN số 89/2025/QH15 có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2026 đã bám sát, thể chế hóa các chủ trương, định hướng của Đảng, Nhà nước, nhất là kết luận của đồng chí Tổng Bí thư về thúc đẩy đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và tiếp tục đổi mới cơ chế phân cấp quản lý, phân bổ NSNN để đảm bảo vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương và chủ động ngân sách địa phương; đồng thời, quán triệt phương châm cấp nào, cơ quan nào thực hiện hiệu quả; địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm; cắt giảm, đơn giản hóa quy trình, thủ tục trong công tác lập dự toán, chấp hành và quyết toán NSNN.

Luật số 90/2025/QH15 sửa đổi Luật Đầu tư công số 58/2024/QH15 đã thể chế hoá tinh thần đột phá, cải cách của Đảng, Quốc hội, Chính phủ, thay đổi tư duy và phương thức quản lý từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, “quản lý” sang “quản lý cho kiến tạo phát triển”, “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, Trung ương giữ vai trò kiến tạo, tăng cường hoàn thiện thể chế và kiểm tra, giám sát; Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cắt giảm thủ tục hành chính, nâng cao sự chủ động, linh hoạt của các cấp, các ngành trong quản lý và thực hiện kế hoạch.

Trong thời gian tới, thực hiện Nghị quyết số 66- NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới; Kết luận số 09-KL/TW ngày 10/3/2026 của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới; Kết luận số 18-KL/TW ngày 02/4/2026 của Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026-2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng “2 con số”, Bộ Tài chính đang nghiên cứu sửa đổi, hợp nhất Luật Đầu tư công với Luật NSNN, để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, tạo hành lang pháp lý vững chắc cho phát triển đột phá các ngành lĩnh vực theo kết luận, Nghị quyết của Trung ương, Bộ Chính trị, với mục tiêu tăng cường phân cấp phân quyền, thực hiện hạch toán hiệu quả kinh tế - xã hội trong phân bổ, quản lý và sử dụng mọi nguồn lực, đồng thời siết chặt kỷ cương, giảm dự án kém hiệu quả, đẩy nhanh tiến độ giải ngân vốn đầu tư công, góp phần đưa đất nước vào thời kỳ phát triển nhanh, tăng trưởng 2 con số.

Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về quản lý nợ công cũng đã được xây dựng đồng bộ, phù hợp và nhất quán với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, bao gồm luật và các văn bản hướng dẫn (nghị định của Chính phủ và thông tư của Bộ Tài chính hướng dẫn). Năm 2025, Bộ Tài chính đã tổng kết, đánh giá tình hình thực hiện Luật Quản lý nợ công năm 2017 và trình Chính phủ trình Quốc hội thông qua Luật số 141/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quản lý nợ công năm 2017. Các nội dung sửa đổi, bổ sung tại Luật số 141/2025/QH15 đã thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng, Nhà nước, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính. Đồng thời, Luật Quản lý nợ công sửa đổi, bổ sung năm 2025 cũng đã được rà soát đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp, đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành về thuế, đầu tư công, NSNN; kịp thời điều chỉnh quy định về huy động, sử dụng vốn vay nước ngoài của Chính phủ để đẩy nhanh tiến độ triển khai các dự án sử dụng vốn vay nước ngoài.

Pháp luật về đấu thầu

Luật số 90/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đấu thầu năm 2024 đã sửa đổi một số quy định nhằm bảo đảm quyền tự chủ, tự quyết định hoạt động lựa chọn nhà thầu của tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ khoa học công nghệ; ưu đãi đối với doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, tổ chức khoa học công nghệ, sản phẩm, dịch vụ công nghệ số; trao quyền cho doanh nghiệp nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập tự quyết định việc lựa chọn nhà thầu đối với hoạt động lựa chọn nhà thầu, mua sắm không sử dụng vốn NSNN; cắt giảm, đơn giản thủ tục, rút ngắn thời gian trong đấu thầu; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền...

Hiện nay, Bộ Tài chính đang tiếp tục nghiên cứu để xây dựng dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) để trình Quốc hội cho ý kiến trong năm 2026, đảm bảo đồng bộ, thống nhất với dự án Luật Đất đai, Luật NSNN và một số dự án luật sẽ được trình Quốc hội trong năm 2026 nhằm kịp thời thể chế hóa chính sách, đường lối, chủ trương của Đảng tại Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, Kết luận số 18-KL/TW về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026-2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng “2 con số”, đẩy nhanh tiến độ giải ngân vốn đầu tư công...

Pháp luật về đầu tư kinh doanh

Luật Đầu tư số 143/2025/QH15 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/3/2026 đã thể chế hóa các nghị quyết của Đảng, kịp thời tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc về thể chế, pháp luật, cắt giảm và đơn giản hóa thủ tục trong đầu tư, kinh doanh, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp; Hoàn thiện các quy định về ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện và điều kiện đầu tư kinh doanh, đồng thời cắt giảm một số ngành, nghề không cần thiết, bất hợp lý; Hoàn thiện cơ chế phân cấp quản lý giữa các cơ quan trung ương và cơ quan địa phương trên cơ sở đảm bảo hiệu lực, hiệu quả công tác quản lý nhà nước, kịp thời xử lý những vấn đề thực tiễn, tháo gỡ “điểm nghẽn” về thể chế.

Tại Kỳ họp không thường lệ tháng 8/2026 của Quốc hội tới đây, Bộ Tài chính sẽ trình Chính phủ trình Quốc hội dự án Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về Danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư nhằm mục tiêu thể chế hóa các Nghị quyết của Đảng; hoàn thiện các quy định về ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện nhằm tạo lập môi trường đầu tư kinh doanh thông thoáng, minh bạch, bình đẳng, thuận lợi cho doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân theo Kết luận số 18- KL/TW ngày 02/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026-2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng “2 con số”; nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước theo hướng chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm; tăng cường việc kiểm soát một số lĩnh vực nhạy cảm, ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, sức khoẻ của người dân.

Pháp luật về doanh nghiệp

Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa số 04/2017/ QH14 được Quốc hội khóa XIV thông qua ngày 12/6/2017, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2018. Đây là nền tảng pháp lý quan trọng trong hệ thống chính sách phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa (khu vực chiếm tới gần 98% tổng số doanh nghiệp của Việt Nam). Luật được thiết kế theo hướng chuyển cách tiếp cận từ quản lý sang hỗ trợ, đồng thời tạo khung thể chế để thúc đẩy sự phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nền kinh tế.

Có thể khẳng định, các chính sách hỗ trợ phát triển các doanh nghiệp thuộc khu vực kinh tế tư nhân, các hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh được chú trọng nghiên cứu, xây dựng và ngày càng hoàn thiện, đã kịp thời thể chế hóa, bám sát các chủ trường, đường lối của Đảng về phát triển kinh tế tư nhân, thể hiện rõ ràng các cam kết chính trị của Đảng và Nhà nước khẳng định vị trí, vai trò của khu vực kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất trong phát triển nền kinh tế quốc gia trong kỷ nguyên mới của dân tộc.

Hiện nay, Bộ Tài chính đang xây dựng, sửa đổi toàn diện Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2 (tháng 10/2026) nhằm tạo khuôn khổ pháp lý đồng bộ, dài hạn và hiệu quả hơn, tập trung hỗ trợ doanh nghiệp theo hướng đồng bộ, minh bạch, khả thi và có trọng tâm, trọng điểm. Chính sách sẽ ưu tiên nâng cao năng suất lao động, đổi mới sáng tạo, năng lực cạnh tranh và khả năng tham gia chuỗi giá trị của doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Bên cạnh đó, Luật Doanh nghiệp năm 2020 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) đã cơ bản đạt được nhiều kết quả tích cực trong việc thực hiện hoàn thiện khung khổ pháp lý về tổ chức quản trị doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế, thúc đẩy phát triển doanh nghiệp, thu hút nguồn lực đầu tư vào sản xuất kinh doanh, góp phần cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh.

Hệ thống pháp luật về kinh tế tập thể, hợp tác xã đã từng bước được hoàn thiện tương đối đồng bộ, cơ bản thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 16/6/2022 của Ban Chấp hành Trung ương về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể trong giai đoạn mới. Việc ban hành Luật Hợp tác xã 2023 và các văn bản hướng dẫn thi hành đã tạo khuôn khổ pháp lý mới cho tổ hợp tác, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã hoạt động theo hướng minh bạch, hiện đại, phù hợp với cơ chế thị trường và yêu cầu hội nhập quốc tế.

Các quy định pháp luật hiện hành đã từng bước hoàn thiện cơ chế, chính sách về phát triển thành viên, huy động vốn, liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, minh bạch tài chính và hỗ trợ phát triển xanh, bền vững đối với khu vực kinh tế tập thể. Hệ thống pháp luật về kinh tế tập thể cơ bản bảo đảm đồng bộ với các quy định pháp luật chuyên ngành và phù hợp với các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Hệ thống pháp luật về đăng ký kinh doanh đã được thể chế hóa đầy đủ, bám sát các chủ trương, đường lối của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 68-NQ/ TW về phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết số 20-NQ/TW về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể trong giai đoạn mới. Việc xây dựng văn bản quy phạm pháp luật về đăng ký kinh doanh cũng đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất với các văn bản pháp luật “gốc” như Luật Doanh nghiệp, Luật Hợp tác xã và các văn bản pháp luật khác có liên quan như Luật Quản lý thuế, Luật Đầu tư, Luật Căn cước...; tiếp cận với thông lệ quốc tế, đáp ứng từng bước với yêu cầu hội nhập.

Pháp luật về tiết kiệm, chống lãng phí

Thể chế hóa chủ trương của Đảng đối với công tác phòng, chống lãng phí tại Nghị quyết số 04-NQ/ TW ngày 01/4/2026 Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV; Hướng dẫn số 63- HD/BCĐTW ngày 28/4/2025 của Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; Chỉ thị số 27-CT/TW ngày 25/12/2023 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; Chỉ thị số 43-CT/TW ngày 10/4/2025 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thể chế hóa chủ trương đường lối của Đảng về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực thành pháp luật nhà nước và đặc biệt là chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm thời gian qua, Bộ Tài chính đã chủ động, tập trung xây dựng: (i) Trình Quốc hội ban hành Luật Tiết kiệm, chống lãng phí số 110/2025/ QH15; (ii) Trình Chính phủ ban hành 3 Nghị định quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật, đảm bảo có hiệu lực pháp lý và chính thức đi vào thực hiện từ ngày 01/7/2026.

Theo đó, khung pháp lý đối với công tác tiết kiệm, chống lãng phí cơ bản đã được hoàn thiện đầy đủ, đồng bộ với nhiều điểm mới, đột phá, tạo chuyển biến tích cực để xây dựng văn hóa phòng, chống lãng phí; đưa thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trở thành “tự giác”, “tự nguyện”, “cơm ăn nước uống, áo mặc hàng ngày”, có cơ chế giám sát, kiểm tra, phát hiện, xử lý mạnh, có tính răn đe cao đối với các hành vi lãng phí.

Cùng với đó, Nghị định số 265/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiết kiệm, chống lãng phí; Nghị định số 267/2026/NĐ-CP của Chính phủ cũng đã bổ sung quy định cụ thể chế tài xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính và trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với từng hành vi gây lãng phí. Theo đó, đã có quy định chi tiết 13 phương pháp xác định thiệt hại để lượng hóa cụ thể, làm cơ sở để áp dụng, xác định chế tài xử lý đối với từng hành vi vi phạm.

KẾT LUẬN

Nhìn chung, những kết quả đạt được trong thời gian qua cho thấy Bộ Tài chính đã chủ động đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính, tăng cường chuyển đổi số và hoàn thiện cơ chế quản lý theo hướng kiến tạo phát triển. Đây là nền tảng quan trọng để khơi thông nguồn lực, nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia và cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh.

Trong giai đoạn tới, việc tiếp tục rà soát, sửa đổi và hoàn thiện hệ thống pháp luật theo tinh thần các nghị quyết của Đảng, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, minh bạch và khả thi sẽ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, tạo động lực quan trọng để thực hiện mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hiện thực hóa các mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045.

Tài liệu tham khảo:

1. Ban Chấp hành Trung ương (2022). Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 16/6/2022 về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể trong giai đoạn mới.
2. Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
3. Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân.
4. Quốc hội (2025). Luật NSNN số 89/2025/QH15 ngày 25/6/2025.