Đồng bộ hóa khung pháp lý với mô hình tổ chức chính quyền địa phương

Một trong những điểm cốt lõi của Luật NSNN 2025 là việc đồng bộ hóa khung pháp lý với mô hình tổ chức chính quyền địa phương mới, chuyển từ ba cấp sang hai cấp. Việc tinh gọn bộ máy hành chính đặt ra yêu cầu phải thiết kế lại cơ chế phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và khuôn khổ quản lý tài chính theo hướng hiện đại, linh hoạt hơn. Khi hệ thống hành chính chuyển dịch từ 63 tỉnh và 696 huyện thành 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, yêu cầu về một quy trình quản lý ngân sách trực tiếp, giảm bớt các tầng nấc trung gian trở thành ưu tiên hàng đầu.

Các quy định của Luật NSNN gắn chặt với yêu cầu tăng cường kỷ luật, kỷ cương tài chính.

Để vận hành mô hình này hiệu quả, Luật đã bổ sung và làm rõ nhiều khái niệm nền tảng như “chi viện trợ”, “trả nợ gốc”, “cơ quan tài chính”, “cơ quan thu ngân sách”, “dự toán chi còn lại của cấp ngân sách”… Việc chuẩn hóa các khái niệm giúp thống nhất cách hiểu và vận dụng trong thực tiễn quản lý. Đặc biệt, nguyên tắc cân đối NSNN được điều chỉnh theo hướng bao quát hơn khi toàn bộ khoản phí thu từ hoạt động dịch vụ của cơ quan nhà nước đều được tổng hợp vào thu NSNN. Điều này không chỉ giúp Nhà nước kiểm soát chặt chẽ các nguồn thu, mà còn bảo đảm tính thống nhất, minh bạch của nền tài chính quốc gia.

Đánh giá về tầm quan trọng của các điểm mới, bà Vũ Thị Hải Yến - Phó Vụ trưởng Vụ Tài chính - Kinh tế ngành cho rằng, các quy định này góp phần rút ngắn thời gian và quy trình quyết toán NSNN hằng năm. Đồng thời, gắn chặt với yêu cầu tăng cường kỷ luật, kỷ cương tài chính. Sự thay đổi đó cũng đặt trách nhiệm cao hơn lên vai các đơn vị trực tiếp sử dụng ngân sách. Đặc biệt, tinh thần “địa phương quyết - địa phương làm - địa phương chịu trách nhiệm” được Luật NSNN 2025 xác định là kim chỉ nam trong thiết kế chính sách.

Về phân cấp nguồn thu, Luật có những điều chỉnh mang tính đột phá. Thuế giá trị gia tăng sau khi trừ hoàn thuế được phân chia theo tỷ lệ 70% cho ngân sách Trung ương và 30% cho ngân sách địa phương. Nguồn lực từ đất đai, tiền sử dụng đất và tiền thuê đất được phân chia theo tỷ lệ 20/80 hoặc 15/85 (riêng Hà Nội hưởng 100%). Bên cạnh đó, chính quyền địa phương được trao quyền tự chủ cao hơn trong việc quyết định chế độ chi, định mức chi và ban hành một số khoản phí, lệ phí phù hợp với khả năng cân đối ngân sách.

Một điểm đổi mới đáng chú ý khác là cơ chế quản lý vay nợ. Luật phân loại địa phương thành hai nhóm (có và không nhận bổ sung cân đối từ Trung ương) và nâng hạn mức dư nợ tối đa lần lượt lên 120% và 80%. Đặc biệt, Luật bổ sung cơ chế cho phép huy động vốn vượt hạn mức trong trường hợp địa phương có nhu cầu đầu tư lớn cho các dự án hạ tầng trọng điểm. Cơ chế này được kỳ vọng sẽ tháo gỡ “nút thắt” về vốn, giúp địa phương chủ động hơn trong việc kiến tạo nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội…

Không chỉ cải cách về bộ máy và quy trình, Luật NSNN 2025 còn định hướng dòng vốn công vào các động lực tăng trưởng mới. Luật cho phép bố trí ngân sách hỗ trợ các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, phục vụ nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Điều này cho thấy tư duy quản lý tài chính đã chuyển dịch theo hướng “đầu tư kiến tạo”, lấy phát triển dài hạn làm trọng tâm.

Đặc biệt, để tăng cường tính chủ động, Luật nâng tỷ lệ dự phòng ngân sách lên 5% tổng chi, đồng thời mở rộng phạm vi chi cho các nhiệm vụ đột xuất và bổ sung cơ chế tạm ứng từ quỹ dự trữ tài chính nhằm đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án. Đối với chi đầu tư phát triển, Luật phân loại rõ thành ba nhóm: Đầu tư theo Luật Đầu tư công, hỗ trợ doanh nghiệp công ích, đầu tư phát triển khác. Cách phân loại này giúp làm rõ trách nhiệm quản lý, hạn chế tình trạng đầu tư dàn trải, kém hiệu quả.

Đáng chú ý, Luật bãi bỏ nhiều thủ tục hành chính như số kiểm tra dự toán, kế hoạch tài chính 3 năm, thời kỳ ổn định ngân sách và khâu thẩm định quyết toán của cơ quan tài chính. Việc tinh giản thủ tục giúp giảm bớt gánh nặng hành chính, song đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về tiến độ và chất lượng thực hiện.